Napolyon'un Mısır Seferi

Napolyon'un 1798 Mısır Seferi, modern Mısırbilim'in (Egyptology) başlangıcı olarak kabul edilir, çünkü bu seferle birlikte sistematik bilimsel incelemeler (örneğin Rosetta Taşı'nın keşfi ve Description de l'Égypte'in yayımı) başladı. Ancak Napolyon öncesi dönem, "proto-Mısırbilim" (proto-Egyptology) olarak adlandırılan bir evreydi: Bu, Mısır'ın antik uygarlığına dair merakın, klasik metinler, gezgin raporları ve erken arkeolojik denemelerle beslendiği, ama hiyerogliflerin çözülmemesi nedeniyle sınırlı kalan bir süreçti. Araştırmalar, genellikle spekülatif ve betimleyiciydi; bilimsel disiplinleşme 19. yüzyıla kaldı.

1. Antik Mısır'da Kendi "Araştırmaları" (MÖ 3. Binyıl - MÖ 4. Yüzyıl)

• Özellikler: Mısırlılar kendileri, antik miraslarını belgeleyen ve koruyan "proto-egyptologist"lerdi. Bu dönem, Mısır'ın kendi tarih yazımını içerir; örneğin Prens Khaemweset (Ramesses II'nin oğlu, MÖ 13. yüzyıl), piramitler ve tapınakları tanımlayıp restore ederek "ilk egyptologist" olarak anılır. Manetho (MÖ 3. yüzyıl), firavunlar listesini Yunanca yazdı – bu, sonraki Avrupa araştırmalarının temelini oluşturdu.
• Önem: Bu, içsel bir koruma ve envanterleme aşamasıydı; dış müdahale yoktu, ama Yunanlar için kaynak oldu.

2. Klasik Dönem: Yunan-Roma Yazarları (MÖ 5. Yüzyıl - MS 4. Yüzyıl)

• Özellikler: Mısır, "bilinen dünyanın" gizemli bir parçası olarak ilgi çekti. Herodot (MÖ 5. yüzyıl), Tarih adlı eserinde piramitleri, Nil'i ve dinî ritüelleri betimledi – spekülatif olsa da (örneğin piramit inşasını kölelere bağladı), Avrupa'ya ilk kapsamlı kaynak sağladı. Strabon (MÖ 1. yüzyıl) ve Pliny the Elder (MS 1. yüzyıl), coğrafya ve doğal tarih ekledi; Diodorus Siculus, mitleri derledi.
• Önem: Bu aşama, Mısır'ı "efsanevi bir uygarlık" olarak romantize etti; Ortaçağ'a kadar temel referans oldu, ama hiyeroglifler hâlâ çözülememişti.

3. Ortaçağ: Arap ve Avrupalı Gezginler (MS 5.-15. Yüzyıl)

• Özellikler: Arap bilginler (örneğin Abd al-Latif al-Baghdadi, 12. yüzyıl), piramitleri matematiksel olarak inceledi ve Nil'in taşkınlarını kaydetti. Avrupalılar, Haçlı Seferleri sırasında (11.-13. yüzyıl) ilk teması kurdu; Joinville gibi kronikçiler, Nil'i "ilahi" olarak betimledi. 14.-15. yüzyılda İtalyan gezginler (örneğin Cyriacus of Ancona), anıtları eskizledi.
• Önem: Bu dönem, pratik gözlemlere dayalı; ancak Haçlı zihniyeti, Mısır'ı "öteki" olarak damgaladı. Arap metinleri, Avrupa Rönesansı'na köprü oldu.

4. Rönesans ve Barok Dönem: Obeliskler ve Spekülatif Çalışmalar (15.-17. Yüzyıl)

• Özellikler: Rönesans'la Mısır'a ilgi patladı; obeliskler (örneğin Vatikan'daki, 1586) taşındı ve hiyeroglifler yorumlandı. Athanasius Kircher (17. yüzyıl), Oedipus Aegyptiacus (1652-54) ile hiyeroglifleri "gizemli semboller" olarak okudu – yanlış olsa da (örneğin hiyeroglifleri ideografik sandı), ilk sistematik denemeydi. Gezginler gibi Pierre Belon (1546), fauna ve florayı kaydetti.
• Önem: Bu, "Mısıromanisi"nin (Egyptomania) başlangıcı; sanat ve mimariyi etkiledi (örneğin Versailles'teki obeliskler), ama bilimsel değil, sembolik bir aşamaydı.

5. Aydınlanma Dönemi: Bilimsel Gözlem ve Gezgin Raporları (18. Yüzyıl)

• Özellikler: Rasyonalizmle birlikte detaylı seyahatnameler arttı. Frederik Norden (1737-38) ve James Bruce (1768-73), piramitleri ölçtü ve çizimler yaptı; Paul Lucas (1714), klasik yazarları doğruladı. Antoine Banier, hayvan kültlerini inceledi. Bu raporlar, Kraliyet Akademisi gibi kurumlarca kullanıldı; Mısır malları modaydı.
• Önem: Bu son aşama, Napolyon'un seferine zemin hazırladı; Aydınlanma'nın şüpheciliği, Mısır'ı "bilimsel bir laboratuvar" haline getirdi, ama hâlâ hiyeroglif engeli vardı.

Napolyon'un 1798 Mısır Seferi, Ortadoğu'ya yönelik Batı (özellikle Fransız) ilgisinin dönüm noktalarından biri olarak kabul edilir. Bu sefer, sadece askeri bir girişim değil, aynı zamanda Aydınlanma Çağı'nın bilimsel merakını yansıtan bir "bilimsel koloni" projesiydi. Sefer, Fransız Devrimi'nin kaotik ortamında Napolyon Bonaparte'ın yükselişini hızlandırdı ve Mısır'ı modern bilimsel incelemelerin odak noktasına taşıdı. Aşağıda, sefere dair arka planı ve özellikle bilimsel heyetin (savants olarak anılan) oluşum ile hazırlıkları yer almaktadır.

Arka Plan: Stratejik ve Siyasi Nedenler

Fransız Devrimi Savaşları (1792-1802) sırasında, Fransa, Birinci Koalisyon'u yenerek (Campo Formio Barışı, 1797) Avrupa'da üstünlük sağlamıştı, ancak İngiltere hâlâ en büyük rakibiydi. Napolyon, İtalya'daki zaferlerinden sonra (1796-1797), Direktuvar Hükümeti tarafından İngiltere'ye karşı dolaylı bir hamle olarak Mısır'ı hedef alan bir seferle görevlendirildi. Temel stratejik nedenler şunlardı:

• İngiltere'nin Hindistan Bağlantısını Kesmek: Mısır, Süveyş Körfezi ve Kızıldeniz üzerinden Hindistan'a uzanan İngiliz ticaret yollarının kilit noktasıydı. Napolyon, Mısır'ı ele geçirerek İngiliz ekonomisini baltalamayı ve Fransız ordusunu Hindistan'a ulaştırmayı planlıyordu. 1797'de Direktuvar'a yazdığı mektupta, "İngiltere'yi gerçekten yok etmek için Mısır'ı ele geçirmeliyiz" demişti. Bu fikir, Talleyrand gibi diplomatların da desteğiyle olgunlaşmıştı.
• Osmanlı ve Mısır Sorunu: Mısır, 16. yüzyıldan beri Osmanlı'ya bağlıydı, ancak Memlük beyleri (özellikle İsmail Bey'in 1791'deki ölümü sonrası) fiilen bağımsızdı ve Fransız tüccarlara baskı uyguluyordu. Sefer, Osmanlı'ya "yardım" propagandası altında sunuldu: Memlükler’i yenmek, Osmanlı otoritesini restore etmek ve Mısırlıları "özgürleştirmek". Napolyon, seferi "Doğu'yu özgürleştirme" idealiyle Aydınlanma ilkelerine bağladı, ancak asıl amaç güç konsolidasyonu ve Napolyon'un kişisel prestijiydi.
• Askeri Hazırlıklar: Sefer, Toulon, Marsilya, Ceneviz ve Korsika gibi limanlarda gizlice hazırlandı. Louis Berthier (Napolyon'un başkurmay başkanı) tarafından koordine edilen filo, 300 gemiden oluşuyordu: 13 zırhlı gemi, 13 fırkateyn ve 100'den fazla nakliye gemisi. Orduda 38.000 asker (30.800 piyade, 3.475 süvari, 1.660 topçu), 60 sahra topu ve 40 kuşatma topu vardı. Toplamda 40.000 asker, 10.000 denizci ve sivillerle (bilim insanları dahil) 50.000 kişilik bir kuvvet, 19 Mayıs 1798'de Toulon'dan ayrıldı. Malta'yı ele geçirerek (Haziran 1798) Süveyş'e doğru yol aldılar ve 1 Temmuz'da İskenderiye'ye vardılar. Ancak, 1 Ağustos'taki Nil Savaşı'nda Fransız filosu Nelson'a yenildi, bu da seferi izole etti.

Sefer, Napolyon'un 21 Temmuz'daki Piramitler Savaşı'ndaki zaferiyle başladı, ancak stratejik hedefler (Hindistan bağlantısı) başarısız oldu. Napolyon, 1799'da Suriye'ye uzandı ama Akkâ'da yenildi ve Ağustos 1799'da Fransa'ya döndü. Sefer, 1801'de İngiliz-Osmanlı işgaliyle sona erdi, ancak bilimsel mirası kalıcı oldu.

Bilimsel Heyet: Oluşum, Üyeler ve Hazırlıklar

Napolyon'un seferi, askeri zaferlerden öte, bilimsel bir "keşif" olarak tasarlandı – bu, Aydınlanma'nın "bilgi emperyalizmi"ni yansıtıyordu. Seferin en özgün yanı, 167 bilim insanı, sanatçı ve mühendisten oluşan devasa bir heyetin (savants) dahil edilmesiydi. Bu ekip, Fransız Enstitüsü (Institut de France) tarafından Nisan 1798'de "Bilim ve Sanatlar Komisyonu" (Commission des Sciences et des Arts) olarak resmileşti. Napolyon'un kişisel ilgisiyle (kendisi de bir Aydınlanma hayranıydı), heyet askeri operasyonlara destek olurken Mısır'ı sistematik olarak belgeleyecekti. Amaç: Mısır'ı "yeniden keşfetmek", Avrupa'ya bilgi aktarmak ve Fransız propagandasını güçlendirmek.

• Oluşum ve Yapı: Direktuvar, Napolyon'a "bilim insanları ve zanaatkarlar" getirme yetkisi verdi. Heyet, École Polytechnique ve Conservatoire des Arts et Métiers gibi kurumlarca seçildi. Mısır'a vardıklarında (Ağustos 1798), Napolyon Kahire'de "Mısır Enstitüsü"nü (Institut d'Égypte) kurdu – bu, Fransız Ulusal Enstitüsü'nün bir kopyasıydı. Enstitü, dört bölüme ayrıldı: Matematik, Fizik, Siyasi Ekonomi ve Sanat/Edebiyat. Her bölümde 12 üye vardı; toplantılar on günlük (Cumhuriyet takvimi) aralıklarla yapılırdı. Başkan Gaspard Monge (matematikçi), Napolyon ise onursal başkanlık yaptı. Enstitü, bir kütüphane, menajeri, laboratuvarlar, atölyeler ve matbaa içeriyordu; Décade Égyptienne gazetesi çıkarıldı.
• Önemli Üyeler: Heyet, genç (çoğunlukla 20-30 yaş) ve disiplinlerarasıydı. Ana figürler:
• Gaspard Monge: Geometri uzmanı, Enstitü başkanı; serap fenomenini açıkladı.
• Claude Louis Berthollet: Kimyacı; Nil suyunu arıtma ve barut üretimi üzerine çalıştı.
• Étienne Geoffroy Saint-Hilaire: Doğa tarihçisi; yeni balık türleri keşfetti.
• Vivant Denon: Sanat tarihçisi; Description de l'Égypte'in editörü.
• Joseph Fourier: Matematikçi; ısı çalışmaları yaptı (Fourier serileri).
• Nicolas Conté: Mühendis; matbaa ve balonlar icat etti.
• Diğerleri: Déodat de Dolomieu (jeolog), Alire Raffeneau-Delile (botanikçi), Henri-Joseph Redouté (ressam, bitkileri çizdi), Jean-Baptiste Jollois ve Édouard de Villiers du Terrage (mühendisler, anıt çizimleri).
• Hazırlıklar:
• Seçim ve Eğitim (Ocak-Nisan 1798): Enstitü, adayları mülakatlarla seçti. Heyet, askeri ihtiyaçlara odaklandı: Harita çıkarma, yol yapımı, gıda üretimi (değirmenler), Süveyş Kanalı planı. Ekipmanlar: Laboratuvar aletleri, teleskoplar, baskı presleri (Arapça harfli), sıcak hava balonları (Cumhuriyet Bayramı gösterisi için, ama Nil Savaşı'nda kaybedildi). Nicolas Conté, atölyelerde aletler üretti.
• Gizlilik ve Lojistik: Seferin bilimsel boyutu, casusluk korkusuyla gizli tutuldu. Gemilerde özel bölümler ayrıldı; bilim insanları askerlerle karışık taşındı. Mısır'a varınca, Kahire Sarayı'nda üs kurdular; yerel halka Avrupa bilgisi aktardılar (örneğin, tavuk kuluçkası teknikleri öğrendiler).
• Propaganda ve Amaç: Napolyon, heyeti "Aydınlanmayı yayma" aracı olarak kullandı. Hazırlıklar, Mısır'ı "eski uygarlık" olarak romantize etti; Rosetta Taşı gibi keşifler (Temmuz 1799) hiyeroglifleri çözdü.

Sonuç ve Miras

Bilim heyeti, askeri yenilgelere rağmen muazzam çıktı verdi: Description de l'Égypte (1809-1828, 20 cilt, 900+ levha), Mısırbilim'in (Egyptology) temeli oldu. Keşifler (Rosetta Taşı, Thebes anıtları), Avrupa'da Oryantalizm'i tetikledi. Ancak, İngilizler 1801'de eserleri ele geçirdi. Bu sefer, Batı'nın Ortadoğu ilgisini "bilimsel sömürgecilik"e dönüştürdü