Suriye 21.yy.

Beşar Esad, babası Hafız Esad'ın 10 Haziran 2000'deki ölümünden sonra 17 Temmuz 2000'de Suriye Cumhurbaşkanı olarak göreve başladı. Bu, anayasa değişikliğiyle (başkanlık yaş sınırı 40'tan 34'e indirilerek) mümkün kılındı ve %97,29'luk bir "referandum"la onaylandı. Esad dönemi, başlangıçtaki reform umutlarından iç savaşa ve rejimin ani çöküşüne uzanan yaklaşık 24 yıllık bir süreci kapsar. Bu dönem, siyasi baskı, ekonomik eşitsizlikler ve uluslararası müdahalelerle şekillendi; toplamda 500.000'den fazla sivil ölümü, 14 milyon yerinden edilme ve geniş çaplı insan hakları ihlalleriyle sonuçlandı.

Başlangıçta reform vaadiyle başlayan dönem, baskı ve savaşla otoriter bir distopyaya dönüştü. 2024 sonundaki çöküş, Rusya ve İran'ın desteğine rağmen iç muhalefetin zaferiyle sonuçlandı. 2025 itibarıyla Suriye, Ahmed el-Şaraa önderliğindeki geçiş hükümeti altında (29 Ocak 2025'te atanmış) yeni bir anayasa ve milis entegrasyonuyla toparlanmaya çalışıyor; ancak mezhepsel gerilimler (Alevilere saldırılar) ve IŞİD canlanmaları devam ediyor. Bu dönem, Suriye'nin modern tarihinin en yıkıcı evresi olarak kaydedildi.

• 2012-2024 arasında toplam 10 Baas-dışı parti lisans aldı ama hepsi NPF içinde kaldı.
• Baas Partisi her zaman 250 sandalyeli meclisin %70’in üzerinde (genellikle 170-180 sandalye) aldı.
• Gerçek muhalefet partileri (Müslüman Kardeşler 1982’den beri yasak, üyeliği idam cezasıydı), Suriye Ulusal Konseyi, Demokratik Değişim İçin Ulusal Koordinasyon Kurulu vb. yasadışı sayıldı.
• Kürt partileri (PYD, KDP-S vb.) hiçbir zaman Şam rejimi tarafından legal kabul edilmedi.

Kısacası: Suriye’de 2024 sonuna kadar “yasal parti” denince sadece Baas liderliğindeki 10-11 küçük uydu parti kastediliyordu. Gerçek anlamda bağımsız veya muhalif bir parti hiçbir zaman yasal olmadı.

Not: Bu safhalar kesin çizgilerle ayrılmaz; bazı olaylar birden fazla safhaya taşar. Ölüm sayısı tahminleri 580.000–650.000 arasında değişir (SNHR, SOHR, UN 2024 verileri). Mülteci sayısı 7,2 milyon, ülke içinde yerinden edilen 6,8 milyondur (UNHCR, Kasım 2025).

• Rejimin hayatta kalmasının anahtarı: İran (kara gücü) + Rusya (hava gücü) kombinasyonu. Bu ikisi olmadan rejim 2015 yazında çökerdi.

Kaynak:

• Suriye İnsan Hakları Ağı (SNHR) yıllık raporları (2011-2024)
  
• Suriye’de Çatışmaları İzleme Merkezi (SOHR – Londra merkezli)
• Birleşmiş Milletler Bağımsız Suriye Soruşturma Komisyonu raporları
• International Crisis Group – “Syria’s War Economy” (2023)
• Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) silah transfer veritabanı

Tüm rakamlar yuvarlatılmış ortalamalardır; farklı kaynaklar arasında ±%10-15 sapma olabilir.